Góry Świętokrzyskie - Serwis Turysty

Od Średniowiecza klasztor jest ośrodkiem kultu religijnego związanego z przechowywanymi w nim relikwiami drzewa Krzyża Świętego.

Według tradycji relikwie zostały przywiezione do Polski przez królewicza węgierskiego Emeryka. Ten, goszcząc na dworze Bolesława Chrobrego, został podczas polowania oślepiony blaskiem bijącym od krzyża usytuowanego między rogami potężnego jelenia, którego ścigał. Gdy królewicz odzyskał wzrok, zobaczył anioła, który polecił mu zostawić na Łysej Górze noszone na piersi relikwie. Od tego czasu zaczęły przybywać tu pielgrzymki, nazywając klasztor Świętokrzyskim a Łysiec - Góra Świętego Krzyża.

Później nazwa przeniosła się na cały obszar gór, którego symbolem stał się jeleń z podwójnym (benedyktyńskim) krzyżem między rogami. Relikwie Świętego Krzyża przechowywane sa obecnie we współczesnym tabernakulum umieszczonym w marmurowym XVII-wiecznym ołtarzu. Losy klasztoru były różne: był on m. in. kwatera M. Langiewicza, poklasztornym więzieniem. Od 1936 r. część klasztoru zajmuje zakon Misjonarzy Oblatów NMP.

Benedyktyni troskliwie dbali o zakonne biblioteki. Na Świętym Krzyżu było najstarsze w Polsce skryptorium, czyli miejsce, gdzie zakonnicy przepisywali księgi. Przez wieki gromadzili w klasztorze stare woluminy, wśród nich bardzo cenne rękopisy pisane różnokolorowymi atramentami, ozdobnym pismem, artystycznie oprawione w skórę. Niestety, kiedy po wojnach napoleońskich zlikwidowano klasztor, a unikatowy księgozbiór uległ rozproszeniu - wiele dzieł po prostu zrabowano.

Na szczęście zachowały się znalezione przypadkiem "Kazania Świętokrzyskie" - jeden z najstarszych utworów pisanych w języku polskim, przepisany w połowie XIV wieku z jeszcze starszego oryginału. Były pocięte na 18 pasków i przyklejone w oprawach ksiąg jako wzmocnienie.

Zioła zakonnicy uprawiali sami, na plantacji na południowym stoku góry, a butelki i słoiki do lekarstw robili we własnej hucie szkła. Pomagali nie tylko współbraciom - z różnymi chorobami i dolegliwościami ściągała okoliczna ludność, a poza tym sprzedawali leki do aptek w Kielcach i Radomiu, o czym świadczą zachowane rachunki.

Po kasacie klasztoru, w czasie powstania styczniowego w 1863 roku Święty Krzyż stał się kwatera powstańców. Po stłumieniu walk Rosjanie wykorzystali budynki na więzienie. Przetrwało czasy caratu i II Rzeczpospolita jako jedno z najcięższych w kraju. A podczas okupacji hitlerowcy urządzili na Świętym Krzyżu obóz zagłady dla jeńców radzieckich - na niedalekiej polanie odkryto mogiły ok. 6 tys. osób.

Obecne zabudowania powstały w większości pod koniec XVIII wieku, a i one doświadczyły pożarów i przetaczających się działań wojennych

Zespół klasztorny składa się z kościoła i przylegających do niego od północy zabudowań klasztoru, tworzących zamknięty czworobok z prostokątnym wirydarzem otoczonym krużgankami oraz dobudowanymi w XVII w. od zachodu dwoma skrzydłami, które otaczają otwarty ku zachodowi dziedziniec. Na szczególna uwagę zasługują znajdujące się w ołtarzach obrazy namalowane przez F. Smuglewicza, jednego z najzdolniejszych malarzy polskich przełomu XVIII i XIX w.